دوش دور از رویت ای جان جانم از غم تاب داشت

مگر می‌شود این غزل زیبا را با صدای استاد شجریان شنید و دوست نداشت، مگر می‌شود مدهوش این همه هنر سعدی در این غزل نشد، هر چند برای دریافت نکات و آرایه‌ها بیشتر دقت می‌کردم بیشتر شگفت‌زده می‌شدم، بس که سعدی به طور پنهانی و پوشیده آرایه‌های خود را به کار می‌برد، با هم بخوانیم این شعر زیبای سعدی را:

بیت نخست:

معنای بیت نخست:

دلبندم، دیشب که دور از روی تو بودم، جانم از غم عشق تو، سرشار از درد و رنج بود(خدا کند درد و رنج از روی تو دور باشد)، همچنین به سبب آرزو و غم دل، دیشب چشمانم همچون ابری بر چهره‌ام می‌بارید.

نکات و معانی:

دوش: دیشب.

ایهام تناسب: دوش؛ در معنای دوم با رخ، روی و دل تناسب دارد.

تکرار: جان.

مترادف: روی، رخ، و غم، سودا.

دور از رویت: ایهام دارد؛ ۱. دور از چهره‌ی تو ۲. از چهره‌ی تو دور باد.

تاب: درد و رنج.

ابر چشم: اضافه تشبیهی.

سودا: خیال، آرزو، غم.

نکته: نکته قابل توجه در این بیت فوق‌العاده، ارتباط سودا و ابر چشم است؛ قدما اعتقاد داشتند وجود سودا در جگر باعث ایجاد بخاری در ناحیه سر می‌شود؛ استفاده هنری و شگفت سعدی از این باور، در این بیت شاهکاری است به تمام معنی.

بیت دوم:

معنای بیت دوم:

نه تنها به سبب شدت تفکر و اندیشه، عقل بیچاره‌ی من در برابر صبر نابود شد، بلکه از شدت پریشانی و آشفته حالی دل منقلب و ناآرام من نیز انتظار خواب نداشت.

نکات و معانی:

پایمال: ضایع شدن.

چشم داشتن: توقع و انتظار داشتن.

تناسب: پا، دل، چشم.

ایهام تناسب: چشم.

نکته: این غزل با توجه به نسخه‌ی دکتر غلامحسین یوسفی نوشته شده است.

بیت سوم:

معنای بیت سوم:

زمانی که جدایی در اطراف برج و باروی دل آهنگ غارت کرد و طبل غارت را نواخت، عشق تو نیز همانند پاسبانی تمام عمر مرا از آن خود کرد.

نکات و معانی:

کوس: طبل.

کوس غارت: اضافه اقترانی.

شهرستان:  قسمت درونی شهر که آن را شارستان و شارسان هم گویند. آن قسمت از یک شهر که در درون حصار باشد.

شحنه: پاسبان.

شحنه عشق: اضافه تشبیهی.

سرای عمر: اضافه تشبیهی.

طبطاب: چوگانی است که سر آن مانند کفچه سازند و گوی در آن نهند و بر هوا افکنند، چون به فرود آمدن رسد باز سر طبطاب بر او زنند، همچنین نگذارند که بر زمین آید تا از هال نگذارند، و به فارسی آن را تخته‌ی گوی بازی گویند.

شهرستان دل: اضافه تشبیهی.

بیت چهارم:

معنای بیت چهارم:

دل من تصویر نام تو را همچون محرابی برای تسبیح در عالم وجود قرار داده بود و تا سحر در حالی‌که تسبیح می‌گفت تمام توجه خود معطوف به محراب (نام تو) کرده بود.

نکات و معانی:

تناسب: تسبیح، محراب.

تکرار: تسبیح، محراب.

بیت پنجم:

معنای بیت پنجم:

چشمانم می‌پرید، دوستانم از سر تفأل و دل‌خوشی به من گفتند که خبری خوش به تو خواهد رسید و چهره‌ی معشوق را خواهی دید، اما عاقبت مشخص شد که درون چشم‌های من اشکی لرزان همچون جیوه بوده است، و لرزش چشمانم به خاطر وجود اشک بوده است نه نشان رسیدن خبری خوش!

نکات و معانی:

جَستن چشم: جَستن یا پریدن چشم در باور عامیانه نشانه‌ی رسیدن خبری خوش می‌باشد.

نکته: با توجه به باور یاد شده همنشینان سعدی با دیدن پریدن چشم سعدی به او مژده دیدن معشوق را می‌‌دهند.

سیماب: جیوه، نشان لرزش و لرزان بودن، البته شاید بتوان این نکته هم در ارتباط یا معنی این بیت در نظر گرفت که در قدیم یکی از مجازاتی که انجام می­داده‌اند ریختن سیماب در گوش بوده است که منجر به ناشنوایی می‌شده است با توجه به این نکته شاید ریختن سیماب در چشم را نیز بتوان کنایه از کوری و نابینایی گرفت؛ به عبارتی سعدی بیان می‌کند که عاقبت چشمانم کور گشت و چهره‌ی معشوق را ندیدم! در غیر این‌صورت می‌توان سیماب را استعاره از اشک لرزان گرفت، که در هر دو صورت زیبا و شگفت است.

بیت ششم:

معنای بیت ششم:

در ابتدا عشق باور داشتم سرنوشت کاری بسیار شیرین و دلنشین برایم رقم زده است، کی گمان می‌کردم که در میان آن شهد زهر خالص قرار گرفته است.

نکات و معانی:

نکته: نکته قابل توجه در این بیت جابه جایی صفات در این بیت است؛ سعدی صفت آلوده را برای شهد  و صفت ناب را برای زهر به کار برده است، در حالی که در شکل طبیعی گفتار شهد ناب و زهرآلود گفته می‌شود.

بیت هفتم:

معنای بیت هفتم:

این بار سعدی به سختی در دریای عشق فرو  افتاده است؛ چرا که (دفعات پیشین)حداقل از لحاظ صبر و شکیبایی کمی تحمل و بردباری داشت.

نکات و معانی:

این ره: این بار.

دریای عشق: اضافه تشبیهی.

اول آخر: لااقل، حداقل.