چون است حال بستان ای باد نوبهاری

بیت نخست:

معنای بیت نخست:

ای  نسیم و باد نوبهاری، حالِ گل‌­های  باغ چگونه است؟ چرا که  بلبل‌های عاشق  دیگر توان صبر ندارند و فریادی، به نشان بی­قراری سر داده‌­اند.

نکات و معانی:

نکته: باد، نسیم و… در ادبیات پیک و خبر رسان میان عاشق و معشوق هستند.

فریاد بی­قراری: اضافه اقترانی.

بیت دوم:

معنای بیت دوم:

ای معشوقی که درمان تمام دردها  در وجود توست، نگاه و عنایتی به مجروحان خود کن، داروی تمام دردها را در دست داری، اما ما را مجروح و زخمی رها می­کنی.

نکات و معانی:

گنج نوشدارو: استعاره از معشوق.

نوشدارو: پادزهر.

خسته: مجروح، زخمی.

مرهم: ضماد، هر دارویی که روی زخم بگذارند تا بهبود یابد.

گذاشتن: رها کردن.

تناسب معنایی: خسته و مجروح.

بیت سوم:

معنای بیت سوم:

یا خلوتی  فراهم کن و تنها عاشقانت را بدان راه بده، و یا رو بندی بر روی صورت خود قرار ده؛ وگرنه  چنین که آشکارا خود را نشان داده‌ای(ایهام: ۱. به طرز شیرین و دلنشینی، ۲. به شکل شیرین معشوق خسرو پرویز ) دنیا را به آشوب و غوغا می‌کشانی.

نکات و معانی:

برقع: روبند زنان.

فروهِل: فروهشتن، آویختن نقاب ، پرده و ..

شکل شیرین: ایهام دارد:۱. طرز شیرین و دلنشین،۲. به صورت شیرین معشوق خسرو پرویز.

ایهام تضاد: شور، معنای اصلی: غوغا، معنای دوم: مزه شور که با مزه شیرین در تضاد است.

تضاد: برآور و فروهل.

تضاد: در معنای خلوت و جهان؛ خلوت دلالت بر پنهان بودن می‌کند اما جهان دلالت بر آشکار بودن می‌کند.

بیت چهارم:

معنای بیت چهارم:

همانگونه که باران نوبهاری بر روی شکوفه‌های لطیف می‌نشیند، هر لحظه، از شدت لطیفی، از صورت تو عرق می‌تراود.

نکات و معانی:

ساعت: لحظه.

نکته: مصراع اول مشبه، مصراع دوم مشبه به.

بیت پنجم:

معنای بیت پنجم:

عود در زیر دامن خود پنهان کرده‌ای یا گل در آستین خود گذاشته‌ای که چنان خوشبو و معطر هستی؟ یا شاید مشک در گریبان خود نهاده­ای؛ به من نشان بده که چه داری که چنین خوشبو و خواستنی هستی؟

نکات و معانی:

نکته: صنعت تجاهل العارف در کل بیت وجود دارد.

عود: چوبی سیاه رنگ است که چون در آتش سوزند بوی خوش دهد.

عود در زیر دامن: شنیده‌ام در قدیم مردم بعد از سوزاندن عود، خود را بر روی دود آن قرار می­داده‌اند تا خوشبو و معطر شوند.

گل در آستین: در قدیم جیبی در آستین بود که در آن چیزهایی می‌گذاشتند؛ به عنوان مثال همین که سعدی می­گوید: گل در آستین می­نهاده‌اند تا بوی خوش دهند.

مشک: ماده‌ای خوشبو، ماده ای با عطر نافذ و پایدار که از کیسه ای در زیر شکم نوعی آهوی نر به دست می آید.

مشک در گریبان: جهت خوشبو کردن خود مشک را درون گریبان خود قرار می­داده‌اند.

نکته: نکته شگفت و عجیب در این بیت هنرنمایی سعدی است که برای اینکه بیان کند تمام وجود معشوقم معطر و خوشبوست از هر قسمت اندام او مثالی می­زند؛ دامن، آستین و گریبان.

بیت ششم:

معنای بیت ششم:

گل که نماد زیبایی است با چهره‌ی دلفریب تو هیچگونه نسبتی ندارد و قابل و مقایسه با صورت تو نیست؛ در واقع هنگامی که تو در میان گل‌ها هستی مثل این است که گلی در میان خار روییده باشد.

نکات و معانی:

تکرار: گل.

تشبیه تفضیل در سراسر بیت.

بیت هفتم:

معنای بیت هفتم:

زمانی کمند زلفت  مرا با قدرت به سوی دام عشق می­کشاند و زمانی دیگر کمان ابرویت مرا به سختی می‌کُشد و هلاک می‌کند.

نکات و معانی:

اضافه تشبیهی: کمند زلف، کمان ابرو.

جناس: می‌کَشد و می‌کُشد.

جناس: زور و زار.

بیت هشتم:

معنای بیت هشتم:

اگر زمانی بند و قید (عشق خود را) باز کنی، حتی کسانی که ذاتا گریزنده و رمنده هستند، از پیش تو فرار نمی‌کنند؛ چرا که آدمی اگر اسیر زیبارویان باشد، دلپذیرتر است که آزاد و رها باشد.

نکات و معانی:

تناسب معنایی: قید و بند.

تضاد: قید گشادن، در بند بودن.

بیت نهم:

معنای بیت نهم:

در ابتدا که مرا عاشق خود ساختی، اظهار وفاداری کردی، اما همین که سرسختانه دلباخته تو شدم، در کار عشق و عاشقی سست شدی.

نکات و معانی:

نمودن: نشان دادن.

دل ربودن: عاشق کردن.

تضاد: سخت و سست.

بیت دهم:

معنای بیت دهم:

بعد از جدایی ، احتیاج به عمر و زندگی دیگری داریم، چرا که این عمر و زندگی را در راه انتظار و امیدواری خرج کردیم.

نکات و معانی:

تکرار: عمر.

بباید: لازم است.

بیت یازدهم:

معنای بیت یازدهم:

یقین دارم که نماز صوفی در حالیکه تصویر تو همنشین اوست، باطل است؛ چرا که تو تصویر چهره‌ی خود را بر قبله‌ی او نگاشته‌ای.

نکات و معانی:

ترسم: یقین دارم؛ آرایه کم گرفت.

صحبت: همنشینی، ایهام: ۱:همنشینی، ۲:گفتگو.

همآوایی: صوفی، صورت.

نکته: صحبت کردن در میان نماز سبب ابطال آن می‌شود که سعدی نگاهی هنری بدان کرده است و معتقد است که صوفی که این همه ادعای دینداری دارد در هنگام نماز، صورت معشوق را بر قبله می‌بیند.

بیت دوازدهم:

معنای بیت دوازدهم:

تمام دردها، درمان و چاره­ای دارد؛ درمان درد سعدی نیز این است که با خوی و خواسته‌ی معشوق خود همراهی کند.

نکات و معانی:

تکرار: درمان و درد.