تو قدر آب چه دانی که در کنار فراتی

بیت نخست:

معنای بیت نخست:

در مورد ارزش چاه‌های آب از سوارانی که در بیابان‌ها سرگردانند، سوال کن؛  تویی که در کنار رودخانه فرات هستی، قدر و قیمت آب را نمی‌دانی.

نکات و معانی:

تناسب واژگانی: فلوات و فرات؛ البته از لحاظ معنایی دارای تضاد می‌باشند.

بیت دوم:

معنای بیت دوم:

با وجود چهره و روی تو، شب تاریک زندگی من، تبدیل به روز می‌شود و چشم‌هایم با دیدن تو روشن می‌شود؛ اگر مرا ترک کنی، شب و روزم یکسان می‌شود.

نکات و معانی:

تضاد: شب و روز، عَـشـیَّـتـی و غَـداتی.

تناسب: روی، دیده.

تناسب: روز و روشن.

بیت سوم:

معنای بیت سوم:

هرچند مدت زیادی انتظار تو را کشیدم اما هرگز امید خود را رها نکردم؛ روزگار گذشت اما قلبم می­گوید که تو می‌آیی.

نکات و معانی:

اگرچه دیر بماندم: اگرچه مدت زمان زیادی انتظار کشیدم.

بیت چهارم:

معنای بیت چهارم:

من هرگز انسانی به زیبایی تو را ندیده‌ام و نه از کسی شنیده‌ام، اگر وجود تو را از گل ساخته‌اند در واقع گل وجود تو با آب حیات سرشته شده است.

نکات و معانی:

تلمیح :  داستان آفرینش آدم.

عجین: سرشته.

آب حیات: آب زندگانی، آب جاودانی.

بیت پنجم:

معنای بیت پنجم:

همانگونه که در تاریکی‌ها، چشمه آب حیات را جستجو می‌کنند، من نیز در شب‌های تیره و تاریک، آرزویم یافتن چهره‌ی همچون صبح تو هست.

نکات و معانی:

نکته: بیت تلمیح به داستان وجود آب حیات در ظلمات دارد.

نکته: مصراع اول: مشبه، مصراع دوم: مشبه به.

صبح روی: اضافه تشبیهی.

بیت ششم:

معنای بیت ششم:

چه بسیار زندگی و عیش مرا تلخ کرده‌ای، در حالی که دربردارنده شهد و شیرینی هستی، شنیدن جواب تلخ از آن دهان شیرین، شگفت و بدیع است.

نکات و معانی:

تضاد: تـُمَـرِّرُ، شهد.

تضاد:  تلخ، شهد و نبات.

دهان نباتی: دهان شیرین.

بیت هفتم:

معنای بیت هفتم:

عشق ما نسبت به روی تو، تنها مربوط به این عمر پنج روزه نیست؛ اگر استخوانم را ببویی عطر عشق و دوستی را خواهی یافت.

نکات و معانی:

نکته: این نکته در شعر فارسی بسیار تکرار شده است که آفرینش عشق، قبل از خلقت آدم بوده است.

بیت هشتم:

معنای بیت هشتم:

تمام زیبارویان نمکین و ملیح را چنانکه دوست داشته‌اند و راضی بوده‌اند، ستوده‌ام؛ اما تویی که فراتر از وصف کردنی چگونه حمد کنم و ستایش کنم؟

نکات و معانی:

ملیح: نمکین.

محامد: حمد و  ستایش­ها.

ماورای صفاتی: فراتر از اوصافی.

بیت نهم:

معنای بیت نهم:

از تو می‌ترسم و به تو امید بسته‌ام، از دست تو فریاد خواهی می‌کنم و به تو نزدیک می‌شوم؛ چرا که تو  مجموع اضدادی؛ هم کمندی برای بلا هستی و هم کلیدی برای نجات.

نکات و معانی:

نکته: آرایه پارادوکس و متناقض نما در کل بیت وجود دارد.

بیت دهم:

معنای بیت دهم:

آنگونه که آرزوی دل دشمن بود، از چشم دوست افتادم و خوار و بی‌مقدار شدم؛ دوستانم مرا رها کردند، آنگونه که خواست دشمنانم بود.

نکات و معانی:

از چشم افتادن: خوار و ذلیل شدن، بی‌مقدار شدن.

کام : آرزو.

بیت یازدهم:

معنای بیت یازدهم:

جای تعجب و شگفتی است، که این شعر سعدی(که در آن داستان فراق و جدایی را سر داده است)، در تو اثر نکند؛ زیرا اگر به نزد پرندگان شکایت می‌بردم، در آشیانه خود گریه و ناله سر می‌دادند.

نکات و معانی:

فراق­نامه: نامه یا نوشته‌ای که در آن شرح جدایی باشد.

در کسی گرفتن: اثر کردن.