نماز شام غریبان چو گریه آغازم

بیت نخست:

معنای بیت نخست:

هنگامی که نماز شام تنهایی و بی­‌کسی خود را با گریه آغاز می­کنم، با ناله و زاری­‌های غریب، داستان فراق و جدایی خود را شرح می­‌دهم.

نکات و معانی:

نماز شام: نماز مغرب.

مویه: گریه و زاری.

قصه پرداختن: سرگذشت و داستانی را بیان کردن.

جناس: غریبان و غریبانه.

بیت دوم:

معنای بیت دوم:

به یاد و خاطر دوست و وطن خود آن چنان درمانده خواهم گریست، تا در جهان راه و رسم سفر و مسافرت را از بین ببرم.

نکات و معانی:

جناس: یاد، یار، دیار.

جناس: یار، زار.

بیت سوم:

معنای بیت سوم:

حقیقتا، من متعلق به سرزمین دوست هستم نه از سرزمین بیگانگی و بی­‌کسی، ای خدای ایمنی دهنده مرا به پیش دوستان خودم برگردان.

نکات و معانی:

حبیب: دوست.

تناسب معنایی: دیار و بلاد.

مُهَیمِنا: از اسامی خداوند است؛ خدای ایمنی بخش.

بیت چهارم:

معنای بیت چهارم:

ای رفیق راه، به خاطر خدا کمکی کن تا من بتوانم بار دیگر  در کوی میکده حاضر شوم.

نکات و معانی:

خدای را: به خاطر خدا.

دیگر: دوباره.

علم برافراختن: حضور به هم رساندن، اعلام حضور کردن، آشکار ساختن.

بیت پنجم:

معنای بیت پنجم:

خرد چه زمانی می‌­خواهد پیری و سال­خوردگی مرا به حساب بیاورد، چرا که هنوز من با طفلی زیبارو مشغول عشق بازی هستم.

نکات و معانی:

حساب برگرفتن: حساب کردن، برشمردن.

صنم: معشوق، زیبارو.

تضاد: پیر و طفل.

تضاد: خرد و عشق.

بیت ششم:

معنای بیت ششم:

ای عزیز من، به جز باد هیچگونه همدم و دمسازی ندارم، از این رو به جز باد صبا و نسیم شمال هیچ­کس دیگر مرا نمی­‌شناسد.

نکات و معانی:

صبا و شمال: نام  دو باد.

دمساز: همدم.

ایهام تناسب: واژه دم در ترکیب دمساز را می­توان با صبا و شمال که نام دو باد هستند، ایهام تناسب به حساب آورد.

نکته:مصراع دوم بیت را شاید بتوان به شکل دیگری نیز خواند، بدین ترتیب که خواجه با طنزی تلخ بیان می­‌کند که: چقدر عزیز و گرامی هستم من که تنها همدم و دمسازم باد هست!

بیت هفتم:

معنای بیت هفتم:

هوای کوی یار همچون آب حیات برای ما زندگی بخش است، ای باد صبا نسیمی از خاک شیراز برای من بیاور.

نکات و معانی:

تناسب: هوا، آب، صبا، نسیم، خاک.

آب زندگانی: آب حیات بخش.

بیت هشتم:

معنای بیت هشتم:

اشکم سراریز شد و عیب من را (عاشق بودن  ) آشکارا بیان کرد، هنگامی که سخن چین درون خانه خودم می­‌باشد از چه کسی شکایت کنم.

نکات و معانی:

سرشک: اشک.

روی به روی: آشکارا.

غماز: سخن چین.

بیت نهم:

معنای بیت نهم:

هنگام صبح، از ستاره زهره با صدای چنگ این نکته را شنیدم که می­‌گفت: من بنده و غلام حافظ خوش زبان و خوش صدا هستم.

نکات و معانی:

زهره: خنیاگر فلک.

خوش لهجه: خوش زبان.